Alla Turca: διόρθωση ενός αιώνιου λάθους

Σε αυτό το κείμενο θα ασχοληθούμε με ένα από τα πιο γνωστά έργα του ρεπερτορίου για πιάνο, που όμως, έχει γίνει γνωστό με ένα σημαντικό σφάλμα στην εκτέλεση, που αλλάζει κατά πολύ το χαρακτήρα του.

Ο λόγος για το Alla Turca του Μότσαρτ (ή  Τούρκικο Εμβατήριο), τελευταίο μέρος της σονάτας για πιάνο Κ331, και το θέμα που θα μας απασχολήσει, είναι οι αποτζατούρες στο αρχικό μοτίβο (και όχι μόνο), οι οποίες σημειώνονται στην παρτιτούρα ως «μικρές νότες».

Σε όλες ανεξαιρέτως τις ηχογραφημένες εκτελέσεις του κομματιού, αλλά και στις ζωντανές αποδόσεις, οι αποτζατούρες αυτές παίζονται ως 16α, από την αρχή της εποχής της δισκογραφίας. Η παλαιότερη αποτύπωση που γνωρίζω, είναι εκείνη του Carl Reinecke σε piano-roll (περίπου 1907). Έτσι, όλοι οι πιανίστες σήμερα, αλλά και σε όλο τον 20ο αιώνα, παίζουν το έργο αυτό, μετατρέποντας τις σε 16α. Μάλιστα, πολλές εκδόσεις έχουν αντικαταστήσει την μικρή νότα με κανονικό 16ο.

Όμως η εκτέλεση αυτή, είναι εσφαλμένη: οι συγκεκριμένες αποτζατούρες, δεν πρέπει να μετατρέπονται σε 16α, παρά πρέπει να εκτελούνται ως σύντομες επερείσεις, δίχως να χαλούν το ρυθμικό σχήμα 8ο-16ο -16ο .  Κάτι τέτοιο, αλλάζει άρδην το χαρακτήρα του κομματιού, και είναι πολύ σημαντικό στοιχείο για την ιδιοσυγκρασία του.

Παρόλο που η λανθασμένη αυτή εκτέλεση έχει καθιερωθεί ολοκληρωτικά,.το θέμα των εν λόγω ποικιλμάτων στην Alla Turca απασχόλησε κατά καιρούς ορισμένους, οι οποίοι όμως, προφανώς, κατέληξαν στο συμπέρασμα πως αυτές οι επερείσεις πρέπει να παίζονται ως 16α.

Για παράδειγμα, ο Denes Agay (1912-2007) στο, γνωστό στους πιανίστες, βιβλίο του “The art of Teaching Piano”, αναρωτιέται, εξετάζει το θέμα και ισχυρίζεται δύο λόγους, που τον οδηγούν στο συμπέρασμα του 16ου .  Λέει δηλαδή ότι:

Α. Ο λόγος που ο Μότσαρτ χρησιμοποιεί μικρές νότες για τις εν λόγω αποτζατούρες, είναι καθαρά σημειογραφικός: για να διευκολύνει την αρμονική αναγνώριση των διάφωνων φθόγγων, οι οποίοι λύνονται αμέσως μετά (σ.σ. και άρα δεν επηρεάζει την εκτέλεση από ρυθμικής άποψης)

Β. Ένας άλλος σημαντικότερος λόγος, είναι, πως, ενδεχομένως, οι πιανίστες του 18ου αι., συνηθισμένοι όπως ήταν να αυτοσχεδιάζουν ποικίλματα, θα πρόσθεταν και άλλα ποικίλματα στο αρχικό μοτίβο της Alla Turca, και έτσι, ο Μότσαρτ σημειώνει μικρές νότες για να τους αποτρέψει.

Agay D.,   The art of Teaching Piano σ. 134-135, το παράδειγμα της Alla Turca του Μότσαρτ

Ο 1ος λόγος ισχύει γενικά. Δεν καθορίζει όμως τη διάρκεια της αποτζατούρας, και δεν ισχύει στην Alla Turca, επειδή την εποχή που γράφτηκε, μια τέτοια πρακτική ήταν μάλλον παρωχημένη, αλλά και επειδή ο Μότσαρτ έχει φροντίσει να μην υπάρχει περιθώριο παρεξήγησης (βλ. παρακάτω*).

Ο 2ος λόγος είναι εσφαλμένος. Σε ένα έργο με ζωηρό τέμπο και μικρές αξίες, όπως η Alla Turca, πολύ δύσκολα θα είχε κάποιος την ανάγκη να «προσθέσει στολίδια» πάνω μάλιστα στα 16α. Κάτι τέτοιο ενδεχομένως θα γινόταν σε ένα πιο αργό τέμπο, όχι όμως σε ένα Allegro.

Μία άλλη οπτική που υποστηρίζει τη λύση των 16ων, λέει πως «οι αποτζατούρες, συνήθως γράφονται με την χρονική αξία την οποία πρέπει να έχουν». Κάτι τέτοιο, αν και ισχύει σε αρκετές περιπτώσεις, υπεραπλουστεύει τα πράγματα. Ενδεικτικά αναφέρω πως ο Daniel Gottlob Türk (1756-1813) στο βιβλίο του Clavierschule oder Anweisung zum Clavierspielen fur Lehrer und Lehrende (α΄έκδοση 1789),  αφιερώνει περίπου 30 σελίδες, μιλώντας για τη σωστή εκτέλεση της αποτζατούρας κατά περίπτωση.

Πέρα από όλα αυτά, η λύση των 16ων που έχει υιοθετηθεί παγκοσμίως, φαίνεται άστοχη και για προφανείς λόγους. Αν αναλογιστούμε το χαρακτήρα και την ενορχήστρωση ενός Marcia Alla Turca, εύκολα διαπιστώνουμε πως, ο τρυφερός χαρακτήρας, που αποκτά το αρχικό θέμα εάν μετατρέψουμε τις αποτζατούρες σε 16α, δεν αρμόζει στην περίσταση. Ακριβώς αυτή η «ασυνέπεια» που προκύπτει, έχει οδηγήσει πολλούς πιανίστες στο να παίζουν το εν λόγω κομμάτι αρκετά πιο γρήγορα από το Allegretto που σημειώνει ο Μότσαρτ, προσπαθώντας να του προσδώσουν το δυναμισμό που επιβάλλει ο τίτλος του, και που του έχει στερήσει αυτή η ισοπέδωση των ποικιλμάτων. Ένα άλλο ενδιαφέρον στοιχείο, είναι πως το α’ couplet μετά το 1ο ροντό (μέτρα 35-56) αποτελείται από συνεχόμενα 16α και έχει ακριβώς αυτό τον πιο τρυφερό χαρακτήρα για τον οποίο μιλήσαμε. Το στοιχείο αυτό, με κάνει να σκέφτομαι πως, μάλλον, αυτός ο τρυφερός χαρακτήρας έρχεται σε αντίθεση με το χαρακτήρα του Rondo, παρά σε σύμπνοια. Η συνύπαρξη των 2 περιπτώσεων, δηλαδή των τετράδων 16ων και των κοφτών επερείσεων, εμφανίζεται στην Coda του κομματιού.

Επίσης, άλλα παραδείγματα του ρεπερτορίου, υποδεικνύουν πως ο χαρακτήρας μιας Alla Turca, περιλαμβάνει κι επιβάλλει κοφτές και σύντομες αποτζατούρες και όχι 16α . Ας φέρουμε στο μυαλό μας π.χ. την Alla Turca του Μπετόβεν, από τα Ερείπια των Αθηνών:

Εύλογα μπορεί κανείς να αναρωτηθεί: πώς είναι δυνατόν, ολόκληρες γενιές σημαντικών μουσικών, να παίζουν λάθος ένα τόσο γνωστό κομμάτι?

Η απάντηση είναι απλή. Για πάρα πολύ καιρό, το ενδιαφέρον των μουσικών δεν ήταν στραμμένο προς την ιστορικά τεκμηριωμένη ερμηνεία και προς τη μελέτη πηγών εποχής. Έτσι, τα παλαιότερα είδη μουσικής και οι ορθοί τρόποι εκτέλεσης τους, έγιναν μακρινά και ξέφτισαν στο χρόνο. Εύκολα το αντιλαμβάνεται κανείς αυτό, αρκεί να θυμηθούμε πως, μόλις τα τελευταία 40-50 χρόνια ξανασχοληθήκαμε με την υφολογικά ορθή ερμηνεία της μουσικής μπαρόκ και των ποικιλμάτων της. Έτσι, όπως τόσες δεκαετίες οι μουσικοί έπαιζαν τα μπαρόκ στολίδια δίχως να πολυενδιαφέρονται για τη σωστή τους εκφορά, το ίδιο συνέβη και με τον Μότσαρτ.

Ας δούμε όμως, και πώς τεκμηριώνεται η εκτέλεση της Alla Turca του Μότσαρτ με κοφτές αποτζατούρες, βιβλιογραφικά, από την σημαντική πηγή της εποχής: το βιβλίο του Türk:

Στη σελίδα 225 μιλά για αυτή ακριβώς την περίπτωση, και λέει ότι: όταν υπάρχει αποτζατούρα στο σχήμα 8ο-16ο-16ο (το εν λόγω μοτίβο της Alla Turca  δηλαδή), τότε εκείνη είναι σύντομη, και όχι αξίας 16ου. Ακόμα, κάνει αναφορά σε «επαναλαμβανόμενα σχήματα» τύπου 8ο 16ο 16ο (ακριβώς δηλαδή όπως στην Alla Turca) και λέει πως τότε, η αποτζατούρα πρέπει πάντοτε να είναι σύντομη και όχι 16ο (εικόνα 1, παρ. c και d). Τελικά, σύμφωνα με τον Türk, η μόνη περίπτωση που η αποτζατούρα στο εν λόγω μοτίβο μπορεί να είναι αξίας 16ου, είναι όταν προηγούνται τετράδες 16ων (εικόνα 1, παρ. e ) .  Κάτι που δεν συμβαίνει στην Alla Turca. Ακόμα και τότε όμως, ο Türk αναφέρει πως είναι αποδεκτές και οι 2 λύσεις, δηλαδή: συνήθως η απότζατούρα παίζεται κοφτή (εικόνα 2 παρ. g) αλλά μπορεί να είναι και 16ο (εικόνα 2, παρ. h), αναφέροντας ως προσωπική του προτίμηση την 2η περίπτωση, “εφόσον όμως αυτό δεν αντιβαίνει σε άλλους κανόνες (Türk, σελ. 226).

Εικόνα 1

Εικόνα 2

*Εξάλλου: και ο ίδιος ο Μότσαρτ μας δίνει την απάντηση μέσα στην ίδια την Alla Turca:

Στα μέτρα π.χ.42 , 45, αλλά και κυρίως 99 και 105, όπου υπάρχουν αποτζατούρες ανάλογες με αυτές της αρχής του κομματιού που πραγματεύεται ο DA, ο Μότσαρτ έχει φροντίσει να τις σημειώσει ως κανονικά 16α, δείχνοντας έτσι ξεκάθαρα την επιθυμία του, αυτές να εκτελούνται ως 16α, σε αντίθεση, προφανώς, με εκείνες που έχει σημειώσει ως αποτζατούρες με μικρή νότα! Αξιοσημείωτο είναι, πως σε αυτή την περίπτωση, ο Μότσαρτ σημειώνει ακριβώς την προτεινόμενη εκτέλεση του Türk (βλ. εικόνα 2, παράδειγμα h) και σύγκρινε με εικόνα 3, μέτρο 99, 105).


Εικόνα 3

Τέλος, ο Μότσαρτ σε όλη τη σονάτα Κ331 έχει φροντίσει να σημειώσει ως κανονικότατα 16α, τις αποτζατούρες που επιθυμεί να παιχτούν ως τέτοια. Π.χ. εικόνα 4:

Εικόνα 4

Έτσι: ο ίδιος ο Μότσαρτ έχει ήδη δώσει έτοιμες λύσεις όσον αφορά τις αποτζατούρες σε όλη τη σονάτα, επομένως:

Η Alla Turca παίζεται λανθασμένα με τις αποτζατούρες του αρχικού μοτίβου ως 16α. Ακόμα και αν όλοι σήμερα παίζουν 16α, το σωστό είναι οι αποτζατούρες αυτές να είναι σύντομες και κοφτές.

Δεν έχω βρει (ακόμα) κάποια εκτέλεση της Alla Turca με κοφτές αποτζατούρες. Γνωρίζω πως κάποιοι, υφολογικά ενημερωμένοι, πιανίστες πλέον το έχουν τολμήσει, όμως το μόνο καταγεγραμμένο παράδειγμα που έχω υπόψη μου και κινείται προς αυτή την κατεύθυνση είναι μία διανθισμένη version του A. Staier (η οποία κυμαίνεται στα όρια της διασκευής), το επιθυμητό στη ρεπρίζα:

Γεράσιμος Χοϊδάς, Νοέμβριος 2010

Advertisements

About this entry